بازخوانی نقش معماری، کارکرد و معنا در شکل‌گیری و تداوم گفتمان مقاومت در فضاهای شهری
محورهای موضوعی : کاربست پایه‌های شهرسازی و معماری اسلامی در معماری معاصر
1 - استادیار، گروه معماری، موسسه آموزش عالی آپادانا، شیراز، ایران
کلید واژه: محور مقاومت, تصرف فضا, نمادسازی, حافظۀ جمعی,
چکیده مقاله :
فضای شهری، فراتر از بستری کالبدی، عرصه‌ای پویا برای تعاملات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است که در شکل‌گیری و تداوم گفتمان مقاومت نقش کلیدی ایفا می‌کند. با وجود پژوهش‌های فراوان دربارۀ ابعاد سیاسی و اجتماعی این گفتمان، نقش مؤلفه‌های کالبدی و معماری در آن کمتر تحلیل شده است. این پژوهش با هدف تحلیل انتقادی نقش فضای شهری در پیشبرد گفتمان مقاومت از منظر معماری، به‌ویژه در سرزمین‌های اسلامی و ایران، انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که چگونه مؤلفه‌های کالبدی و فضایی شهر به ابزاری برای بیان و تقویت اهداف مقاومت تبدیل می‌شوند؟ مقاومت در اینجا نه‌تنها به کنش‌های اعتراضی، بلکه به مفهوم گسترده‌تر محور مقاومت در برابر سلطه و استعمار اشاره دارد. پژوهش کیفی است و تحلیل گفتمان انتقادی را در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین، همراه با تحلیل مضمون و مطالعۀ موردی سه نمونه به کار می‌گیرد: میدان آزادی تهران، میدان تحریر قاهره و جنوب بیروت. داده‌ها از اسناد، محتوای بصری و مشاهدۀ میدانی گردآوری شد. یافته‌ها نشان می‌دهند که عناصر طراحی شهری مانند مقیاس، دسترسی‌ها و نمادهای کالبدی، سازماندهی کنشگری را تسهیل می‌کنند و کنشگران ازطریق تصرف، بازنمایی و نمادسازی به آن‌ها معانی تازه می‌بخشند. نمونه‌ها در نوع کنشگری با هم تفاوت دارند: رسمی در ایران، خودجوش در قاهره و ترکیبی در بیروت. نوآوری پژوهش، تلفیق سه سطح تحلیل گفتمان انتقادی با ابعاد کالبدی، کارکردی و معنایی فضا در بستر محور مقاومت است. نتایج بر لزوم توجه به نقش سیاسی فضا در طراحی شهری تأکید دارند.
Urban space, beyond its physical function, is a dynamic arena for social, political, and cultural interactions, playing a key role in the formation and perpetuation of the discourse of resistance. Despite extensive research on the political and social dimensions of this discourse, the role of physical and architectural components has received comparatively little attention. This study aims to critically examine the role of urban space in advancing the discourse of resistance from an architectural perspective, with particular emphasis on Islamic countries and Iran. The central research question is: How do the physical and spatial components of the city become instruments for expressing and reinforcing the objectives of resistance? Here, resistance refers not only to acts of protest but also to the broader concept of the Axis of Resistance against domination and colonialism. This qualitative study employs critical discourse analysis at three levels—description, interpretation, and explanation—combined with thematic analysis and case studies of three urban spaces: Azadi Square in Tehran, Tahrir Square in Cairo, and the southern suburbs of Beirut. Data were collected from documentary sources, visual materials, and field observations. The findings indicate that urban design elements, including scale, access routes, and physical symbols, facilitate the organization of collective action, while actors imbue these spaces with new meanings through appropriation, representation, and symbolization. The case studies differ in their modes of agency: state-led in Iran, grassroots and spontaneous in Cairo, and hybrid in Beirut. The study's originality lies in integrating the three levels of critical discourse analysis with the physical, functional, and semantic dimensions of space within the context of the Axis of Resistance. The findings underscore the need to recognize the political role of space in urban design.
احمدی کچایی، مجید. (1403). بررسی چرایی پیروزی انقلاب اسلامی بر اساس گفتمان مقاومت و چالش پیش رو (با نقدی بر نظریه مقاومت شکننده جان فوران). مهدویت، 18(71)، 131-117.
احمدی‌پور، زهرا و سرباز کل‌تپه، نوید. (1401). تبیین روند شکل‌گیری گفتمان مقاومت در فضای شهری. پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، 7(4)، 133-115.
انتخاب. (1389). تصاویر؛ امروز در میدان تحریر در قاهره چه گذشت. https://www.entekhab.ir/fa/news/891/تصاویر-امروز-در-میدان-تحریر-در-قاهره-چه-گذشت
انتخاب. (1403). ضاحیه بیروت برای پنجمین بار بمباران شد. https://www.entekhab.ir/fa/news/826803/ضاحیه-بیروت-برای-پنجمین-بار-بمباران-شد
باقری دولت‌آبادی، علی؛ راوش، بهنام و محمودی رجا، سیدزکریا. (1397). بررسی محور مقاومت و آینده نظام سلطه با استفاده از نظریه نظام جهانی. مطالعات بیداری اسلامی، 7(14)، 28-7.
جماران. (1400). جشن انقلاب با آتش‌بازی در میدان آزادی و برج میلاد (فیلم و تصاویر). https://www.jamaran.news/بخش-بازنشر-59/1541428-جشن-انقلاب-با-آتش-بازی-در-میدان-آزادی-برج-میلاد-فیلم-تصاویر
حاجی‌صادقی، عبدالله. (1394). جنگ فرهنگی استکبار: اهداف - راهبردها. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 4(12)، 112-97.
حسینی، سیدمجتبی؛ عامری گلستانی، حامد؛ یوسفی، بهرام و اکبرزاده، فریدون. (1402). ضرورت شکل‌گیری گفتمان مقاومت در راه نیل به تمدن اسلامی از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای (مد ظله العالی). مطالعات قدرت نرم، 13(1)، 295-273.
خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) . (1400). آغاز عزاداری محرم در النبطیه لبنان. https://iqna.ir/fa/news/3989449/آغاز-عزاداری-محرم-در-النبطیه-لبنان
خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). (1391). نگاهی به ضاحیه بیروت، محله زندگی سیدحسن نصرالله. https://www.irna.ir/news/80208558/نگاهی-به-ضاحیه-بیروت-محله-زندگی-سیدحسن-نصرالله
خبرگزاری صداوسیما. (1395). عکس‌ها سخن می‌گویند. https://www.irib-news.ir/fa/news/1490168/عکس-ها-سخن-می-گویند 1
خبرگزاری فارس. (1392). مسئولان در جمع راهپیمایان ۲۲ بهمن چه گفتند / همه برای انقلاب اسلامی آمدند. https://farsnews.ir/politics/1392115320000710889/مسئولان-در-جمع-راهپیمایان-۲۲-بهمن-چه-گفتند-همه-برای-انقلاب-اسلامی-آمدند
خبرگزاری فارس. (1403). حمایت بنیاد کتاب از آثار جبهه مقاومت. https://farsnews.ir/Mohammadrezaesmaeili/1729422146327412880/حمایت-بنیاد-کتاب-از-آثار-جبهه-مقاومت
خبرگزاری فارس. (1403). ناگفته‌های زندگی در لبنان به روایت یک زوج ایرانی. https://farsnews.ir/Mirzababaee/1737386015284820747
دنیای اقتصاد. (1403). اولین تصاویر از حمله رژیم صهیونیستی به ضاحیه بیروت (عکس). https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/4107889-اولین-تصاویر-از-حمله-رژیم-صهیونیستی-به-ضاحیه-بیروت-عکس
زارعان، احمد. (1395). چشم‌انداز مقاومت فلسطین در چالش‌های هویتی غرب آسیا. مطالعات راهبردی جهان اسلام، 17(2)، 132-107.
سلیمانی، مجید و وفا، جعفر. (1398). الگوی گفتمان‌سازی مقاومت ازمنظر قرآن. پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی، 9(20)، 66-31.
شالچی، سمیه؛ شجاعی، مرضیه و فرهنگی، حمیدرضا. (1395). بازسازی شهری، تصویر تهران و تجربه بیگانگی. تحقیقات فرهنگی ایران، 9(1)، 32-1.
شبکه العالم. (1390). تظاهرات میلیونی مصریها در میدان التحریر. https://fa.alalam.ir/news/285254/تظاهرات-میلیونی-مصریها-در-ميدان-التحرير
شبکه العالم. (1391). تجمع مخالفان دولت مصر در میدان التحریر. https://fa.alalam.ir/news/1439615/تجمع-مخالفان-دولت-مصر-در-میدان-التحریر
شفقنا. (بی‌تا). کارمند مصری خود را در میدان التحریر قاهره آتش زد. https://fa.shafaqna.com/news/1044982/
شمسایی‌نیا، رامین. (1402). راهبردهای تصویرسازی رسانه‌ای از جنبش‌های مقاومت در جهان اسلام؛ موردپژوهی حشدالشعبی عراق. مطالعات بیداری اسلامی، 12(1)، 109-81.
صادقی، الهه. (1403). تاثیر گفتمان مقاومت انقلاب اسلامی ایران بر جنبش اسلامی نیجریه. روابط آفریقا آسیا، 1(2)، 72-47.
قلندری، یعقوب و محسنی، حسین. (1402). نقش گفتمان مقاومت در نظم‌سازی منطقه‌ای؛ ظرفیت‌ها و چالش‌ها. بحران‌پژوهی جهان اسلام، 10(4)، 89-67.
لک‌زایی، رضا. (1399). تبیین گفتمان مقاومت در عرصه بین‌الملل با تاکید بر بیانیه گام دوم. جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین‌الملل، 2(4)، 96-67.
مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران. (1399). انقلاب اسلامی، دفاع مقدس؛ دریچه دوربین محمد صیاد. https://www.iichs.ir/fa/gallery/16179/3/0/انقلاب-اسلامی-دفاع-مقدس-دریچه-دوربین-محمد-صیاد
ویکی شیعه. (1405). قبرستان روضةالشهیدین. https://fa.wikishia.net/view/قبرستان_روضةالشهیدین
Mehr News Agency. (2020). Fireworks and projection mapping at iconic Azadi Square https://en.mehrnews.com/photo/155521/Fireworks-and-projection-mapping-at-iconic-Azadi-Square
Modern Ghana. (2011). Hundreds spend the night in Cairo’s Tahrir Square. https://www.modernghana.com/news/338919/hundreds-spend-the-night-in-cairos-tahrir-square.html
Allweil, Y. (2023). The camp: Designed artifact. Architectural Histories, 11(1), 1–4. https://doi.org/10.16995/ah.10956
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge. Pantheon Books.
Foucault, M. (1986). Of other spaces, heterotopias. Diacritics, 16(1), 22–27.
Golrokh, S. (2021). A contested collective; monumental public spaces and the politics of memory in Iran. GeoJournal, 87, 1–15. https://doi.org/10.1007/S10708-021-10482-7
Harvey, D. (2012). Rebel cities: From the right to the city to the urban revolution. Verso Books.
Hosseini, S. A., & Shaghaghi G., S. (2013). Symbolism in architecture and its impact on the design of contemporary public buildings in Iran. Life Science Journal, 10(6), 253–257. http://www.lifesciencesite.com/lsj/life1006s/038_17223life1006s_253_257.pdf
Lefebvre, H. (1991). The production of space. Blackwell Publishing.
Parsapajouh, S. (2019). Sous le regard des martyrs à Téhéran. Une approche anthropologique de l’iconographie urbaine. L’Homme, 229, 7–48. https://doi.org/10.4000/LHOMME.33079
Shapiro, M. J. (2019). Architecture as event space: Violence, securitisation, and resistance. European Journal of International Security, 4(3), 366–385. https://doi.org/10.1017/eis.2019.13
Soja, E. W. (1996). Thirdspace: Journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places. Blackwell.
Sumartojo, S. (2012). The fourth plinth, creating and contesting national identity in Trafalgar Square, 2005–2010. Cultural Geographies, 20(1), 67–81.
Tarrow, S., & McAdam, D. (2005). Scale shift in transnational contention. In D. della Porta & S. Tarrow (Eds.), Transnational protest and global activism (pp. 121–150). Rowman & Littlefield.
Uitermark, J., Nicholls, W., & Loopmans, M. (2012). Cities and social movements: Theorizing beyond the right to the city. Environment and Planning A, 44(11), 2546–2554.