از ستون فقرات شهر سنتی تا زیرساخت تاریخی فعال تحول نقش بازار بزرگ تهران در سازمان فضایی شهر
محورهای موضوعی : بافت تاریخی شهرهای تاریخی ایران
سونیا اکبری شاهرک
1
,
مجتبی رفیعیان
2
*
,
مهرنوش حسن زاده
3
1 - پژوهشگر دکتری، گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - استاد گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 - استادیار گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: بازار بزرگ تهران, سازمان فضایی, استخوان‌بندی شهری, مورفولوژی شهری, مرکز تاریخی.,
چکیده مقاله :
بازار بزرگ تهران، به‌رغم کاهش بخشی از نقش سازمان‌دهنده خود در ساختار کلان‌شهر معاصر، همچنان از عناصر مؤثر در حافظه تاریخی، فعالیت اقتصادی و سازمان فضایی مرکز تاریخی شهر است. مسئله اصلی مقاله، تبیین چگونگی تغییر جایگاه بازار در استخوان‌بندی تهران و شناسایی ابعاد پایدار و دگرگون‌شده نقش آن در دوره‌های مختلف تاریخی است. پژوهش با رویکرد تاریخی - تحلیلی و برپایه خوانش مورفولوژیک نقشه‌های تاریخی، مطالعات اسنادی و منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. داده‌ها با تمرکز بر نسبت بازار با مسجد جامع، ارگ، محلات، دروازه‌ها، شبکه معابر و مراکز جدید شهری تحلیل شده و دوره‌های صفوی، قاجار، پهلوی اول، پهلوی دوم و معاصر براساس شاخص‌های ثابت فضایی - کالبدی، عملکردی، ارتباطی و هویتی مقایسه شده‌اند. نوآوری مقاله در ترکیب خوانش مورفولوژیک نقشه‌ها با تحلیل میان‌دوره‌ای نقش بازار است؛ رویکردی که امکان تبیین نظری بازار را به‌مثابه «زیرساخت تاریخی فعال» در مرکز شهر فراهم می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که بازار تهران در شهر سنتی، محور پیونددهنده عملکردهای اقتصادی، مذهبی، اجتماعی و حکومتی و از ارکان اصلی استخوان‌بندی شهر بوده است. با خیابان‌کشی‌های دوره پهلوی، گسترش شهر و انتقال بخشی از مرکزیت‌های اداری و اقتصادی، نقش بازار در سازمان‌دهی کل شهر کاهش یافت؛ بااین‌حال، ظرفیت آن در حفظ هویت تاریخی، تمرکز فعالیت اقتصادی و پشتیبانی از بازآفرینی مرکز تاریخی تهران استمرار دارد. بر این اساس، مقاله بازار بزرگ تهران را نه به‌عنوان عنصری صرفاً تاریخی، بلکه به‌مثابه سرمایه‌ای فضایی، اقتصادی و هویتی برای بازآفرینی مرکز شهر معاصر تبیین می‌کند.
Despite having lost part of its former role in organizing the structure of the contemporary metropolis, the Grand Bazaar of Tehran remains an influential component of the city’s historical memory, economic activity, and spatial organization of its historic center. The central issue addressed in this article is how the bazaar’s position within Tehran’s urban structure has evolved and which dimensions of its role have persisted or transformed across different historical periods. The study adopts a historical-analytical approach, drawing on the morphological interpretation of historical maps, documentary research, and library sources. The data are analyzed with particular attention to the bazaar’s relationships with the Jameh Mosque, the Arg (citadel), urban neighborhoods, city gates, the street network, and emerging urban centers. The Safavid, Qajar, First Pahlavi, Second Pahlavi, and contemporary periods are compared using consistent spatial-physical, functional, connective, and identity-related indicators. The article’s contribution lies in combining the morphological reading of historical maps with a diachronic analysis of the bazaar’s role, providing a theoretical basis for understanding it as an “active historical infrastructure” within the city center. The findings indicate that, in the traditional city, Tehran’s bazaar served as a connecting axis linking economic, religious, social, and governmental functions and constituted one of the principal elements of the city’s urban structure. With the introduction of new streets during the Pahlavi period, urban expansion, and the relocation of some administrative and economic centers, the bazaar’s role in organizing the city as a whole diminished. Nevertheless, its capacity to sustain historical identity, concentrate economic activities, and support the regeneration of Tehran’s historic center has persisted. Accordingly, this article conceptualizes the Grand Bazaar of Tehran not merely as a historical feature, but as a spatial, economic, and identity-based asset for the regeneration of the contemporary city center.
ابرقویی‌فرد، حمیده و منصوری، سیدامیر. (۱۴۰۰). بازخوانی مؤلفه‌های سازنده سازمان فضایی شهر ایرانی پس از اسلام در سفرنامه‌های قرن نهم تا چهاردهم هجری قمری. منظر، ۱۳(۵۵)، 29-20. https://doi.org/10.22034/MANZAR.2021.240065.2070
اطلس تهران. (۱۳۷۲). تهران: گیتاشناسی.
امیری، سارا. (۱۳۸۸). بیان تصویری بازار سنتی تهران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز.
اهلرز، اکارت. (۱۳۷۳). شهر شرق اسلامی: مدل و واقعیت. ترجمه و تحریر محمدحسن ضیاءتوانا و مصطفی مؤمنی. تحقیقات جغرافیایی، ۹(۱)، 65-27.
بابایی‌مراد، بهناز؛ محمدی، پژمان و عسگری، علی. (۱۳۹۴). تأثیر ساختار فضایی بر میزان تقاضای حمل‌ونقل شهری، نمونه موردی: حلقۀ مرکزی شهر همدان. مطالعات محیطی هفت حصار، (۱۴)، 14-5.
بحرینی، سیدحسین؛ بلوکی، بهناز و تقابن، سوده. (۱۳۸۸). تحلیل مبانی نظری طراحی شهری معاصر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
برزین. (۱۲۳۱). نقشه تهران در دوره صفوی [نقشه].
پروشانی، ایرج. (۱۳۷۶). بازار؛ بازارهای شهری قبل از اسلام و در دوره اسلامی. دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱، 359-351. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
پوراحمد، احمد. (۱۳۷۷). جغرافیا و کارکردهای بازار کرمان. تهران: مرکز کرمان‌شناسی.
پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۷۲). معماری اسلامی ایران. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۹۰). آشنایی با معماری اسلامی ایران: ساختمان‌های درون‌شهری و برون‌شهری (تدوین غلامحسین معماریان، چاپ هفدهم). تهران: سروش دانش.
حبیبی، سیدمحسن. (۱۳۷۸). از شار تا شهر. تهران: دانشگاه تهران.
حمیدی، ملیحه. (۱۳۷۶). استخوان‌بندی شهر تهران. تهران: سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران.
حیدری، محمدتقی؛ حقی، یعقوب؛ خوند، کبری و محرمی، سعید. (۱۴۰۱). بازآفرینی ساختاری - عملکردی بازارهای سنتی شهرهای ایران با رویکرد آینده‌پژوهی؛ مطالعه موردی بازار تاریخی زنجان. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، ۵۴(۳)، 866-851. https://doi.org/10.22059/jhgr.2021.316812.1008228
خواجه‌نبی، فهیمه و کوچکی، محمد. (۱۳۹۲). بررسی و تحلیل نقش بازار در توسعه شهرهای اسلامی: نظریات و دیدگاه‌ها. مجموعه مقالات همایش ملی معماری و شهرسازی انسان‌گرا. دانشگاه آزاد اسلامی قزوین.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۵۴). لغت‌نامه دهخدا. تهران: مؤسسه لغت‌نامه دهخدا.
رجبی، آزیتا. (۱۳۸۶). ریخت‌شناسی بازار. تهران: آگاه و سپهر خرد.
رفیعی‌پور، فاطمه. (۱۳۹۴). بررسی ساختارهای سنتی و نقش آن در اقتصاد صنایع‌دستی و جمهوری آذربایجان. فصلنامه هنر، (۹)، 116-111.
سعیدنیا، احمد. (۱۳۸۸). تعاریف و مفاهیم بازارهای شهری ایران. آبادی، ۱۹(۶۴)، 9-6.
سلطان‌زاده، حسین. (۱۳۸۶). بازارهای ایرانی. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
شبانه، رحیم. (۱۳۹۵). بازار و بازاریان در تمدن اسلامی. پارسه، ۱۶(۲۷)، 132-97.
شفقی، سیروس. (۱۳۸۰). بازار و ساختار شهر سنتی ایران. تهران: نشر دانشگاهی.
شکویی، حسین. (۱۳۶۵). جغرافیای اجتماعی شهر؛ اکولوژی اجتماعی شهر. تهران: دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی.
شهرداری تهران. (۱۴۰۳). نقشه محدوده بازار بزرگ تهران و شبکه معابر منطقه ۱۲ [نقشه].
شیرازیان، رضا. (۱۳۹۱). راهنمای نقشه‌های تاریخی تهران. تهران: انتشارات دستان.
طبسی، سیدموسی‌الرضا و خادم‌زاده، محمدحسن. (۱۳۹۹). بازشناخت مؤلفه‌های بازار در شهر ایرانی - اسلامی. اندیشه معماری، ۵(۲)، 62-45.
عباس‌زادگان، مصطفی و آذری، عباس. (۱۳۸۸). بررسی نقش فضایی بازار در ساختار شهرهای ایرانی (با بهره‌گیری از روش چیدمان فضا): نمونه‌های موردی تهران، تبریز، کرمان و اصفهان. آبادی، 19(29)، 31-26.
عمید، حسن. (۱۳۳۲). فرهنگ فارسی عمید. تهران: انتشارات راه رشد.
غفاری سده، علی. (۱۳۷۳). سازمان‌های فضایی در معماری شهرهای سنتی ایران. صفه، 4(۴)، 37-26.
غفاری، محمدرضا. (۱۳۲۳). نقشه راهنمای تهران [نقشه].
کرشیش. (۱۲۳۷). نقشه تهران [نقشه].
کریمان، حسین. (۱۳۴۸). نقشه تهران [نقشه].
کشاورزیان، آرنگ. (۱۳۸۳). در جست‌وجوی مفهومی برای بازار. گفتگو، (۴۲)، 168-141.
کشاورزیان، آرنگ. (۱۳۹۷). بازار و دولت در ایران: سیاست در بازار تهران (ترجمه محسن محمودی). تهران: دنیای اقتصاد.
لک، آزاده و حکیمیان، پانته‌آ. (۱۳۹۶). کنکاشی در ریخت‌شناسی بازار ایرانی با رویکرد نظریه‌های فضایی شهر؛ موارد مطالعاتی بازار شیراز و کرمان. صفه، ۲۷(۱)، 134-109.
منتظری، مرجان؛ جهانشاهلو، لعلا و ماجدی، حمید. (۱۳۹۶). تحولات ساختار کالبدی - فضایی شهر یزد و عوامل مؤثر بر آن. مطالعات محیطی هفت حصار، (۲۱)، 42-27.
منصوری، سیدامیر و مونیر، جرارد. (۱۳۸۶). دو دوره سازمان فضایی در شهر ایرانی: قبل و بعد از اسلام با استعانت از شواهد تحولات شهر کرمان. باغ نظر، 4(7)، 60-46.
منصوری، سیدامیر. (۱۳۹۲). سازمان فضایی در شهر اسلامی ایران. هنر و تمدن شرق، ۱(۱)، 63-52.
منصوری، سیدامیر و محمدزاده، شبنم. (۱۳۹۶). تحولات سازمان فضایی شهر تبریز از اوایل اسلام تا دوره قاجار. باغ نظر، ۱۴(۵۱)، 32-21.
منصوری، سیدامیر و همتی، مرتضی. (۱۳۹۹). ارزیابی تعابیر پژوهشگران فارسی‌زبان در بیان مفهوم سازمان فضایی شهر. باغ نظر، ۱۷(92)، 18-5. https://doi.org/10.22034/bagh.2020.214720.4421
مؤمنی مصطفی. (۱۳۷۷). نظری بر شهرشناسی جغرافیایی شهرهای ایرانی – اسلامی. نمایه پژوهش، (۹-۱۰)، ۳۷.
نجم‌الملک، عبدالغفار. (۱۲۷۰). نقشه تهران [نقشه].
نطاق، محمدجواد و حسین‌زاده، مهدی. (۱۴۰۲). بررسی سیر تحولات و تغییرات سازمان فضایی شهر مشهد. منظر، ۱۵(۶۳)، ۲۶–۳۷.
https://doi.org/10.22034/MANZAR.2022.344669.2195
ودیعی، کاظم. (۱۳۵۱). بازار در بافت نوین شهری. یغما، (283).
Assari, A., Mahesh, T. M., & Assari, E. (2012). Conservation of historic urban core in traditional Islamic culture: Case study of Isfahan city. Indian Journal of Science and Technology, 5(1), 1970–1976. https://doi.org/10.17485/ijst/2012/v5i1.32
Bonine, M. E. (1979). The morphology of Isfahan bazaar. Iranian Studies, 12(1–2), 29–51.
Caniggia, G., & Maffei, G. L. (2001). Architectural composition and building typology: Interpreting basic building. Alinea Editrice.
Conzen, M. R. G. (1960). Alnwick, Northumberland: A study in town-plan analysis (Institute of British Geographers Publication No. 27). George Philip.
Couch, C., Fraser, C., & Percy, S. (Eds.). (2003). Urban regeneration in Europe. Blackwell Science. https://doi.org/10.1002/9780470690604
Ebrahimi, A. N., Pour Rahimian, F., & Sahraei Loron, M. (2013). Impacts of urban passages on formation of Iranian bazaars: Case study of the historic bazaar of Tabriz. ArchNet-IJAR, 7(2), 61–75. https://doi.org/10.26687/archnet-ijar.v7i2.155
Bazaar. (2012). In Encyclopaedia Islamica.
Griffiths, S., Jones, C. E., Vaughan, L., & Haklay, M. (2010). The persistence of suburban centres in Greater London: Combining Conzenian and space syntax approaches. Urban Morphology, 14(2), 85–99.
Hillier, B., & Hanson, J. (1984). The social logic of space. Cambridge University Press.
Moghaddam, A. (1994). Bazaar, the achievement of the Islamic civilization: A short history of the Tehran Bazaar. Newsletter of the Chamber of Commerce, Industries and Mines of the Islamic Republic of Iran.
Moosavi, M. S. (2005). Bazaar and its role in the development of Iranian traditional cities. In Proceedings of the IRCICA International Conference on Islamic Archaeology.
Muratori, S. (1959). Studi per una operante storia urbana di Venezia. Istituto Poligrafico dello Stato.
Plevoets, B., & Van Cleempoel, K. (2019). Adaptive reuse of the built heritage: Concepts and cases of an emerging discipline. Routledge.
Pourjafar, M. R., Nazhad Ebrahimi, A., & Ansari, M. (2013). Effective factors in structural development of Iranian historical bazaars: Case study of Tabriz Bazaar. Journal of Basic and Applied Scientific Research, 3(2), 272–282.
Pourjafar, M., Amini, M., Varzaneh, E. H., & Mahdavinejad, M. J. (2014). Role of bazaars as a unifying factor in traditional cities of Iran: The Isfahan bazaar. Frontiers of Architectural Research, 3(1), 10–19. https://doi.org/10.1016/j.foar.2013.11.001
Roberts, P., & Sykes, H. (Eds.). (2000). Urban regeneration: A handbook. SAGE.
UNESCO. (2011). Recommendation on the historic urban landscape, including a glossary of definitions. UNESCO.
Wang, K. (2023). Time rupture in urban heritage: Based on the case of Shanghai. GeoJournal, 88, 1965–1977. https://doi.org/10.1007/s10708-022-10732-2
Wirth, E. (1974). Zum Problem des Bazaars (Sūq, Čaršī): Versuch einer Begriffsbestimmung und Theorie des traditionellen orientalischen Marktes. Die Welt des Islams, 15(1–4), 14–43.