بررسی ابعاد هویت پایدار شهری برج میلاد از منظر خبرگان
محورهای موضوعی : شاخص‌های شهر ایرانی اسلامی
اکبر طالب‌پور
1
*
,
سیدیعقوب موسوی
2
,
ندا دادفر
3
1 - دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصاد، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران
2 - دانشیار فقید گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصاد، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران
3 - کارشناس ارشد توسعه محلی- شهری، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
کلید واژه: نماد شهری, پایداری اکولوژیک, تحلیل تماتیک, برج میلاد,
چکیده مقاله :
فضای‌شهری منبع هویت بوده و به‌واسطه چنین پتانسیلی، نمادها در فضای‌شهری می‌توانند سبب ایجاد حس تمایز و هویت در شهروندان شوند. نمادهای شهری صرف‌نظر از کارکرد و هدفی که دارند، بر فرهنگ شهروندان و هویت شهرها تأثیرگذارند. با توجه به تأثیرگسترش فرآیند شهرنشینی در ایجاد اختلال در شکل‌گیری هویت و پایداری آن و نیز تأثیر نمادهای شهری به‌عنوان عناصر شکل‌دهنده هویت، این پژوهش به بررسی هویت پایدار شهری برج میلاد از منظر خبرگان در ابعاد پنج‌گانه هویت شهری (کالبدی-فضایی، فرهنگی-اجتماعی، اقتصادی، محیطی-اکولوژی، سیاسی-استراتژیک) با استفاده از روش کیفی تحلیل تماتیک پرداخت. روش گردآوری داده‌ها مصاحبه عمیق و نیمه‌ساختاریافته بود که با 17 نفر از صاحب‌نظران و کارشناسان حوزه هنر، فرهنگ، برنامه‌ریزی شهری، معماری و جامعه‌شناسی شهری که از طریق نمونه‌گیری نظری هدفمند انتخاب شده‌بودند، تا رسیدن به اشباع نظری انجام شد. نتایج نشان داد برج میلاد به‌عنوان نمادمهم شهر تهران نتوانسته است نقش شایسته‌ای در پایداری هویت این شهر ایفا کند. از منظر هویت کالبدی-فضایی برج میلاد با هدف و کارکرد مخابراتی احداث شده و دارای ویژگی‌های لازم نماد شهری نیست، به لحاظ هویت محیطی-اکولوژی برج میلاد با مکان‌گزینی غلط، بی‌توجهی به پهنه‌بندی زمین‌لرزه و گسل‌ها، بی‌توجهی به ظرفیت زیستی منطقه، تخریب محیط‌زیست تپه‌های منطقه، تخریب پوشش گیاهی و فشار آوردن به منابع آبی تأثیر مثبتی بر پایداری محیطی-اکولوژیکی هویت تهران نداشته‌است به لحاظ هویت فرهنگی-اجتماعی عملکرد برج به‌دلیل هزینه‌های بالای بازدید، تجمل‌گرایی و عدم توجه به همه اقشار جامعه مانع برقراری ارتباط عاطفی و ذهنی با مردم شده‌است.
Urban space is a source of identity, and through this potential, urban symbols can foster a sense of distinction and identity among citizens. Regardless of their specific functions and purposes, urban symbols influence both citizens’ cultural perceptions and the identity of cities. Given the disruptive effects of urbanization on the formation and continuity of urban identity, as well as the role of urban symbols as identity-forming elements, this study examines the contribution of Milad Tower to the sustainability of Tehran’s urban identity from the perspective of experts, across five dimensions: physical-spatial, socio-cultural, economic, environmental-ecological, and political-strategic identity. A qualitative thematic analysis approach was employed. Data were collected through in-depth, semi-structured interviews with 17 experts and specialists in art, culture, urban planning, architecture, and urban sociology. Participants were selected through purposive theoretical sampling, and interviews continued until theoretical saturation was reached. The findings indicate that Milad Tower, despite its status as a major symbol of Tehran, has not fulfilled its expected role in sustaining the city’s identity. From the perspective of physical-spatial identity, the tower was primarily constructed to serve telecommunications purposes and lacks the necessary characteristics of an effective urban symbol. In terms of environmental-ecological identity, its negative impacts include inappropriate site selection, insufficient consideration of seismic zoning and fault lines, disregard for the area's ecological carrying capacity, degradation of the surrounding hills’ natural environment and vegetation, and increased pressure on water resources. Regarding socio-cultural identity, the tower’s high admission fees, association with conspicuous consumption, and limited inclusiveness have hindered the development of an emotional and mental connection with the public.
ابوالحسنی، سیدرحیم. (1387). مؤلفه‌های هویت ملی با رویکردی پژوهشی. سیاست، 38(4)، 22-1.
بذرگر، محمدرضا. (1396). بررسی نقش المان‌های شهری در تقویت هویت کالبدی (مطالعه موردی: شهر شیراز). پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 8(30)، 100-83. 20.1001.1.22285229.1396.8.30.6.2
براتی، ناصر و نجفی تروجنی، سیده‌نسیم. (1395). ارزیابی نماد ورودی شهرها بر مبنای مؤلفه‌های کالبدی طراحی (مطالعه موردی: نماد ورودی شرقی شهر قزوین). مطالعات شهری، 5(19)، 91-81.
بزرگمهر، محمد و اردلانی، حسین. (1396). تأثیر المان‌های شهری بر فضاهای شهر، با رویکرد زیبایی‌شاسانه. کنفرانس پژوهش‌های معماری و شهرسازی اسلامی و تاریخی ایران، شیراز.
بهزادفر، مصطفی. (1392). نگاهی به هویت شهر تهران. تهران: نشر شهر تهران.
پورجعفر، محمدرضا؛ پورمند، حسنعلی؛ ذبیحی، حسین؛ هاشمی‌دمنه، لیلاسادات و تابان، محسن. (1390). پدیدارشناسی هویت و مکان در بافت‌های تاریخی. مطالعات شهر ایرانی - اسلامی، 1(3)، 20-11.
پورجوان، خسرو. (1403). واکاوی جایگاه نمادهای هویتی شهرها بر کیفیت زندگی شهری. تجلی هنر در معماری و شهرسازی، 2(4)، 101-82.
پورمند، حسنعلی و موسیوند، محسن. (1390). مجسمه‌سازی در فضاهای شهری. هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 2(44)، 58-51. 20.1001.1.22286039.1390.2.44.6.8
پورمند، حسنعلی؛ قنبری، جاوید و یوسفی، محمد. (1394). تأثیر معماری برج‌های مخابراتی در ایجاد حس‌تعلق به شهر (مطالعه موردی: برج مخابراتی میلاد). هویت شهر، 21(9)، 80-71.
پورمهابادیان، الهام. (1395). ارزیابی تأثیر المان‌های شهری بر ارتقا هویت فردی و مکانی در شهرها. دومین کنفرانس ملی جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی نوین، قم.
تقوایی، علی‌اکبر؛ فتوحی، غزاله و رستمی، محسن. (1398). نقش نشانه‌های شهری و نمادها در تقویت هویت ایرانی- اسلامی در شهرسازی معاصر. مجموعه مقالات پنجمین کنگره بین‌المللی علوم انسانی و اسلامی، 418-403.
جان‌پولاد، افشین و کریم‌زاده، علی. (1399). شاخصه‌های تأثیرگذار المان‌ها بر هویت شهری از دیدگاه شهروندان (مورد پژوهش: منطقه یک شهرداری شیراز). پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 11(42)، 94-83. 20.1001.1.22285229.1399.11.42.6.7
چراغی، سارا؛ نظری، ولی‌اله و شهریار، فاطمه. (1400). بررسی اثرات تنوع فرهنگی در ساخت هویت شهری (نمونه موردی: منطقة 6 شهر کرج). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 53(4)، 1392-1375. 10.22059/jhgr.2021.293822.1008045
حبیبی، سیدمحسن و مقصودی، ملیحه. (1399). مرمت شهری: تعاریف، نظریه‌ها، تجارب، منشورها و قطع‌نامه‌های جهانی، روش‌ها و اقدامات شهری. تهران: دانشگاه تهران.
خطیبی، سیدمحمدرضا. (1392). تأثیر متقابل الگوهای رفتاری در احیای هویت محیط شهر (مطالعه موردی: محدوده ورودی سنندج). هویت شهر، 13(4)، 73-63.
زنگی‌آبادی، محمد و مهدوی، افسون. (1396). جهانی شدن شهرها و شهر ایرانی- اسلامی، فرصت‌ها و تهدیدها. اولین کنفرانس پژوهش‌های معماری و شهرسازی اسلامی و تاریخی، کرمان.
سرور، هوشنگ؛ کاشانی‌اصل، امیر؛ اسلامی، مهدی و صلاحی‌ساریخان‌بیگلو، وحید. (1393). بررسی تأثیر نمادها و نشانه‌های شهری در توسعه گردشگری (مطالعه موردی: شهر تبریز). برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری، 3(11)، 140-118.
شریفیان بارفروش، سیده‌شفق و مفیدی‌شمیرانی، سیدمجید. (1393). معیارهای شاکله بوم‌شهر از دیدگاه نظریه‌پردازان. باغ‌نظر، 11(31)، 108-99.
شفیعی، سعید. (1395). مبانی و فنون طراحی شهری. تهران: اسلیمی.
شماعی، علی و پوراحمد، احمد. (1381). تحلیلی بر سیاست‌ها و برنامه‌های بهسازی و نوسازی شهری در برنامه‌های توسعه کشور. پژوهش‌های جغرافیایی، 48(1)، 9-1.
صالحی زلانی، سعید؛ هاشمی، علی و میرزاد، عباس. (1398). بررسی هویت شهری ایلام و مؤلفه‌های هویت‌بخش آن. فرهنگ ایلام، 20(62و63)، 141-118. 10.22034/farhang.2019.96064
صرامی، وحیده. (1394). نقش المان‌های شهری در هویت‌بخشی به مکان و ایجاد هویت ایرانی - اسلامی. کنفرانس سالانه پژوهش‌هاي معماري، شهرسازي و مديريت شهري، یزد.
عادلوند، پدیده؛ موسوی‌لر، اشرف‌السادات و منصوری، سیدامیر. (1395). هنر شهری به مثابه پدیده‌ای منظرین در جامعه امروز. باغ‌نظر، 39(13)، 44-39.
عامری‌سیاهویی، حمیدرضا؛ احمدی سرخونی، فاطمه و سایبانی، بنفشه. (1396). بررسی عملکرد نشانه‌های شهری بر درک مردم از محیط شهری (مطالعه موردی: شهر بندرعباس). کنفرانس پژوهش‌های معماری و شهرسازی اسلامی و تاریخی ایران، بندرعباس.
غراب، ناصرالدین. (1390). هویت شهری. تهران: انتشارات مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری.
کهن‌نژاد، مارال؛ زاهدی، تکتم و اشرفی، سیدحسین.(1394). بررسی نقش المان‌های شهری و تأثیر آن بر هویت فضای شهری. کنفرانس سالانه تحقیقات در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی و محیط‌زیست پایدار، تهران.
لطفی، صدیقه و محمدی، عبدالحمید. (1391). بررسی ارتباط نمادهای شهری با هویت شهر (مطالعه موردی: شهر گنبد کاووس). جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 2(2)، 70-61.
لطیفی، غلامرضا؛ فیضی‌چشمه‌گلی، قاسم و باجلال، راحیل. (1394). تبیین و ارزیابی شاخص‌های مؤثر در هویت شهری (نمونه موردی: محله نوغان در شهر مشهد). خراسان بزرگ، 6(20)، 37-24. 20.1001.1.22516131.1394.5.20.2.1
مجتهدزاده، پیروز. (1392). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. تهران: سمت.
محمدی‌زاده، طاهره و محمدی‌زاده، صدیقه. (1399). هویت شهر و بررسی ابعاد آن در فضاهای شهری. چهارمین کنفرانس بین‌المللی عمران و معماری در مدیریت شهری قرن 21، تهران.
مظفری، تکتم و قربان‌زاده، مریم. (1392). مبادی ورودی شهر؛ حلقه گمشده بافت شهری. تهران: انتشارات اول و آخر.
موسوی، سیده‌ساغر و شکور، علی. (1397). بررسی نقش نشانه‌های شهری با تأکید بر شناسایی هویت فضا (مطالعه موردی: بلوار شهید چمران شیراز). پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 9(35)، 10-1. 20.1001.1.22285229.1397.9.35.1.4
مهدی‌زاده‌طالشی، سیدمحمد؛ صدیقیان‌بیدگلی، آمنه و اصلان‌زاده، فاطمه. (1398). نمادهای سیاسی شهر تهران و هویت شهری. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 2(4)، 141-111.
میرزائی‌نسب‌فهادان، مهدی. (1392). جایگاه گرافیک محیطی در هویت بصری شهر. چیدمان، 2(4)، 119-114.
میرساردو، طاهره؛ کاوسی، اسماعیل و ابراهیم‌زاده، رمضان. (1387). بررسی عوامل اجتماعی-فرهنگی مؤثر بر بحران هویت جوانان. پژوهشنامه علوم اجتماعی، 2(1)، 100-77.
نصر، طاهره و ماجدی، حمید. (1392). نگاهی به مقوله هویت در شهرسازی. آرمان‌شهر، 6(11)، 269-277.
نصر، طاهره.(1396). جایگاه نشانه‌های شهری در واکاوی مؤلفه‌های هویت و فرهنگ در سیمای شهر ایرانی (مطالعه موردی: بررسی سیمای شهر شیراز). هویت شهر، 29(11)، 28-17. 20.1001.1.17359562.1396.11.1.2.4
نکهت، بنیامین؛ محمدی، محسن و همتی، محمد. (1398). نقش نمادهای شهری در توسعه گردشگری پایدار در کلان شهرها (نمونه موردی مناطق 2 و 3 و 9 تهران). پنجمین همایش بین‌المللی مدیریت، روان‌شناسی و علوم انسانی با رویکرد توسعه پایدار، تهران.
نوذر، نغمه و آزادارمکی، تقی. (1394). مطالعه تطبیقی دو نماد شهری در تهران برج آزادی و برج میلاد از منظر هویت ایرانی - اسلامی. همایش ملی معماری و شهرسازی هویت‌گرا، مشهد.
نوفل، سیدعلیرضا؛ کلبادی، پارين و پورجعفر، محمدرضا. (1388). بررسي و ارزيابي شاخص‌هاي مؤثر در هويت شهري (نمونه موردي: محله جلفا در شهر اصفهان). آرمان‌شهر، 2(3)، 69-57.
Abeynayake, T., Meetiyagoda, L., Kankanamge, N., & Mahanama, P. K. S. (2022). Imageability and legibility: Cognitive analysis and visibility assessment in Galle heritage city. Journal of Architecture and Urbanism, 46(2), 126–136. https://doi.org/10.3846/jau.2022.16177
Argento, D., Imre, Ö., Johansson, M. & Rönkkö, K. (2025). Facing sustainable city challenges: the quest for attra-chment. Place Branding and Public Diplomacy, 21, 31–43. https://doi.org/10.1057/s41254-024-00355-4
Braun, V., & Clarke, V. (2021). One size fits all? What counts as quality practice in (reflexive) thematic analysis? Qualitative Research in Psychology, 18(3), 328–352. https://doi.org/10.1080/14780887.2020.1769238
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Lynch, K. (1981). A Theory of Good City Form. MIT Press, Cambridge, MA.
Mansour, H. M., Alves, F. B., & da Costa, A. R. (2023). A comprehensive methodological approach for the assessment of urban identity. Sustainability, 15(18), 13350.
Niković, A., Manić, B., & Čolić Marković, N. (2025, April). Exploring the Role of Urban Identity in Sustainable Development: The Conceptual Framework and Methodological Steps for its Application in Serbia. In URBAN INNOVATION: TO BOLDLY GO WHERE NO CITIES HAVE GONE BEFORE. Medium sized cities and towns as a major arena of global urbanisation. Proceedings of REAL CORP 2025, 30th Intl. Conference on Urban Development, Regional Planning and Information Society (pp. 495-506). CORP–Competence Center of Urban and Regional Planning.
Proshansky, H. M. (1978). The City and Self-Identity. Environment and Behavior, 11(2), 147-169.
Topcu, K. (2011). Kent kimliği üzerine bir araştırma: Konya örneği. Uluslararası insan bilimleri dergisi, 8(2), 1048-1072.
Zhang, F., Sun, X., Liu, C., & Qiu, B. (2024). Effects of Urban Landmark Landscapes on Residents’ Place Identity: The Moderating Role of Residence Duration. Sustainability, 16(2), 761. https://doi.org/10.3390/su16020761