واکاوی نقش و جایگاه محرمیّت در مطالعات معماری مسکن ایران (نمونه موردی: مقالات علمی و پژوهشی منتشرشده از سال 1386 تا 1403)
محورهای موضوعی : مفاهیم بنیادین در شهرسازی و معماری اسلامی
سیدحسین حسینی
1
,
رضا میرزائی
2
*
,
سید مهدی مداحی
3
1 - دانشجوی دکتری، گروه هنر و معماری، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران.
2 - استادیار، گروه هنر و معماری، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران
3 - استادیار، گروه معماری، موسسه آموزش عالی خاوران، مشهد، ایران.
کلید واژه: محرمیّت, کالبد معماری, حریم خصوصی, مسکن,
چکیده مقاله :
مفهوم محرمیّت به‌عنوان یکی از ارکان اصلی فرهنگ ایرانی-اسلامی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری معماری مسکن سنّتی ایران داشته است. با وجود این، تحوّلات معاصر ازجمله فشارهای اقتصادی و گرایش به الگوهای سکونت غربی، باعث کمرنگ‌شدن توجّه به این اصل در طرّاحی مسکن امروز شده‌اند. این پژوهش با هدف واکاوی نقش و جایگاه مفهوم محرمیّت در مطالعات معماری مسکن ایران، به مرور نظام‌مند مقالات علمی-پژوهشی منتشرشده در بازۀ زمانی ۱۳۸۶ تا ۱۴۰۳ می‌پردازد. پس از جستجو و غربالگری اولیه در پایگاه‌های اِسنادی داخلی، ۴۲ مقاله واجدشرایط انتخاب و با استفاده از نرم‌افزار CMA2 مورد تحلیل کمّی قرار گرفتند. یافته‌ها حاکی از جایگاه برجسته و اثرگذاری قوی و معنادار محرمیّت (با اندازة اثر ۳.۳۱۷) در مقاله‌های پژوهشی این حوزه است. تحلیل زیرگروه‌ها نشان داد پژوهش‌های کیفی و با رویکرد تطبیقی، بیش‌ترین اندازة اثر را در برآورد اهمیّت محرمیّت داشته‌اند. هم‌چنین، روش‌های گردآوری داده مبتنی‌بر مصاحبه، عمق بیش‌تری در آشکارسازی ابعاد ذهنی و تجربی این مفهوم نشان دادند. با وجود تأیید گستردۀ نقش محرمیّت، شکاف‌های پژوهشی ازجمله تمرکز بیش‌ازحد بر مسکن سنّتی، کم‌توجّهی به فضاهای معاصر و نبود شاخص‌های استاندارد کمّی برای سنجش محرمیّت در شرایط جدید سکونت شناسایی شد. نتایج بر ضرورت گسترش مطالعات به بسترهای مسکن معاصر و توسعة ابزارهای تحلیلی تلفیقی تأکید دارد.
The concept of privacy, as one of the fundamental components of Iranian-Islamic culture, has played a decisive role in shaping traditional Iranian housing architecture. However, contemporary transformations, including economic pressures and the tendency toward Western residential patterns, have led to diminished attention to this principle in contemporary housing design. This study aims to investigate the role and position of the concept of privacy in Iranian housing architecture studies through a systematic review of scientific and research articles published between 2007 and 2024. Following an initial search and screening of domestic bibliographic databases, 42 eligible articles were selected and quantitatively analyzed using Comprehensive Meta-Analysis (CMA2) software. The findings indicate a prominent position and a strong, statistically significant effect of privacy (effect size = 3.317) in research articles in this field. Subgroup analyses showed that qualitative and comparative studies yielded the largest effect sizes in estimating the importance of privacy. In addition, interview-based data collection methods demonstrated greater depth in revealing the subjective and experiential dimensions of this concept. Despite the extensive confirmation of the role of privacy, research gaps were identified, including an excessive focus on traditional housing, insufficient attention to contemporary residential spaces, and the absence of standardized quantitative indicators for measuring privacy under new residential conditions. The findings emphasize the need to extend research to contemporary housing contexts and to develop integrated analytical tools.
پورحیدرتوچاهی، مریم و پوراشمنان طالمی، محمدمهدی. (1399). تأثیر مسکن حداقل بر محرمیّت (نمونه موردی: مسکن مهر رشت). معماری‌شناسی، 3(15)، 7-1.
حائری مازندرانی، محمدرضا. (1395). خانه، فرهنگ، طبیعت در معماری ایران (بررسی معماری خانه‌های تاریخی و معاصر به منظور تدوین فرآیند و معیارهای طرّاحی خانه). تهران: مرکز مطالعات معماری و شهرسازی.
حیدری، علی‌اکبر و تقی‌پور، ملیحه. (1397). تحلیل محرمیّت در خانه‌های سنّتی براساس نسبت توده به فضا (نمونه موردی: خانه‌های تک حیاط در اقلیم گرم و خشک). نشریه معماری اقلیم گرم و خشک، 6(8)، 77-99. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26453711.1397.6.8.4.4
شاه‌حسینی، حبیب؛ خندانی، نادیا و کوره‌پز، رعنا. (1401). ارزیابی سیستماتیک مقالات معماری مجله علمی-پژوهی ایران و انتشارات .Elsevier (Q1) باغ نظر، 12(115)، 20-5. https://doi.org/10.22034/bagh.2022.323996.5092
کاظم‌زاده رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا. (1399). بازشناسی چگونگی محرمیّت در خانه‌های سنّتی ایرانی با تاکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونه موردی: خانه رسولیان یزد. معماری‌شناسی، 3(17)، 8-10.
محتشم، آرزو و حمزه‌نژاد، مهدی. (1394). تبیین ابعاد حریم در روابط فضاهای داخلی مسکن ایرانی-اسلامی با استفاده از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی. صفه، 25(4)، 66-51. https://doi.org/20.1001.1.1683870.1394.25.4.3.5
معماریان، غلامحسین. (1373). آشنایی با معماری مسکونی ایرانی: گونه‌شناسی درون‌گرا. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
علیزاده، هوشمند؛ ایراندوست، کیومرث؛ حبیبی، کیومرث؛ و رباطی، محمدبشیر. (1393). مفهوم محرومیت و فضا در شهرهای دوران اسلامی. پژوهش های معماری اسلامی، 1(2)، 65-78.
Borenstein, M.; Hedges, L. V.; Higgins, J. P. T. & Rothstein, H. R. (2009). Introduction to meta-analysis. John Wiley & Sons. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9780470743386
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates. https://doi.org/10.4324/9780203771587
Dulark, Joseph. A. & Lipsey, Mark W. (1991). A Practitioner's Guide to Meta-Analysis, American journal of Community Psychology, 19(291), 291-332. https://doi.org/10.1007/BF00938026
Egger, M.; Davey Smith, G.; Schneider, M. & Minder, C. (1997). Bias in meta-analysis detected by a simple, graphical test. BMJ, 315(7109), 629-634. https://doi.org/10.1136/bmj.315.7109.629
Gifford, R. (1997). Enviromental PsychologyTprinciples and Practice. Boston: Allyn and bacon.
Higgins, J. P. T.; Thompson, S. G.; Deeks, J. J. & Altman, D. G. (2003). Measuring inconsistency in meta-analyses. BMJ, 327(7414), 557-560. https://doi.org/10.1136/bmj.327.7414.557
Landis, J. R. & Koch, G. G. (1977). The measurement of observer agreement for categorical data. Biometrics, 33(1), 159-174. https://doi.org/10.2307/2529310
Oxford. (2009). English Dictionary, 2ndEdition, Oxford: Oxford University press.
Rosenthal, R. (1979). The file drawer problem and tolerance for null results. Psychological Bulletin, 86(3), 638-641. https://doi.org/10.1037/0033-2909.86.3.638
Sterne, J. A. C.; Sutton, A. J.; Ioannidis, J. P. A.; Terrin, N.; Jones, D. R; Lau, J.; Carpenter, J.; Rücker, G.; Harbord, R. M.; Schmid, C. H.; Tetzlaff, J.; Deeks, J. J.; Peters, J.; Macaskill, P.; Schwarzer, G.; Duval, S.; Altman, D. G.; Moher, D. & Higgins, J. P. T. (2011). Recommendations for examining and interpreting funnel plot asymmetry in meta-analyses of randomised controlled trials. BMJ, 343, d4002. https://doi.org/10.1136/bmj.d4002