مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری مطالعات شهر ایرانی-اسلامی 2228-639X 17 63 2026 11 14 the Spine of the Traditional City to an Active Historical Infrastructure The Transformation of Tehran Grand Bazaar’s Role in the Spatial Organization of the City از ستون فقرات شهر سنتی تا زیرساخت تاریخی فعال تحول نقش بازار بزرگ تهران در سازمان فضایی شهر fa سونیا اکبری شاهرک واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران مجتبی رفیعیان دانشگاه تربیت مدرس مهرنوش حسن زاده دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب 2026 7 13 Despite having lost part of its former role in organizing the structure of the contemporary metropolis, the Grand Bazaar of Tehran remains an influential component of the city’s historical memory, economic activity, and spatial organization of its historic center. The central issue addressed in this article is how the bazaar’s position within Tehran’s urban structure has evolved and which dimensions of its role have persisted or transformed across different historical periods. The study adopts a historical-analytical approach, drawing on the morphological interpretation of historical maps, documentary research, and library sources. The data are analyzed with particular attention to the bazaar’s relationships with the Jameh Mosque, the Arg (citadel), urban neighborhoods, city gates, the street network, and emerging urban centers. The Safavid, Qajar, First Pahlavi, Second Pahlavi, and contemporary periods are compared using consistent spatial-physical, functional, connective, and identity-related indicators. The article’s contribution lies in combining the morphological reading of historical maps with a diachronic analysis of the bazaar’s role, providing a theoretical basis for understanding it as an “active historical infrastructure” within the city center. The findings indicate that, in the traditional city, Tehran’s bazaar served as a connecting axis linking economic, religious, social, and governmental functions and constituted one of the principal elements of the city’s urban structure. With the introduction of new streets during the Pahlavi period, urban expansion, and the relocation of some administrative and economic centers, the bazaar’s role in organizing the city as a whole diminished. Nevertheless, its capacity to sustain historical identity, concentrate economic activities, and support the regeneration of Tehran’s historic center has persisted. Accordingly, this article conceptualizes the Grand Bazaar of Tehran not merely as a historical feature, but as a spatial, economic, and identity-based asset for the regeneration of the contemporary city center. بازار بزرگ تهران، به&zwnj;رغم کاهش بخشی از نقش سازمان&zwnj;دهنده خود در ساختار کلان&zwnj;شهر معاصر، همچنان از عناصر مؤثر در حافظه تاریخی، فعالیت اقتصادی و سازمان فضایی مرکز تاریخی شهر است. مسئله اصلی مقاله، تبیین چگونگی تغییر جایگاه بازار در استخوان&zwnj;بندی تهران و شناسایی ابعاد پایدار و دگرگون&zwnj;شده نقش آن در دوره&zwnj;های مختلف تاریخی است. پژوهش با رویکرد تاریخی - تحلیلی و برپایه خوانش مورفولوژیک نقشه&zwnj;های تاریخی، مطالعات اسنادی و منابع کتابخانه&zwnj;ای انجام شده است. داده&zwnj;ها با تمرکز بر نسبت بازار با مسجد جامع، ارگ، محلات، دروازه&zwnj;ها، شبکه معابر و مراکز جدید شهری تحلیل شده و دوره&zwnj;های صفوی، قاجار، پهلوی اول، پهلوی دوم و معاصر براساس شاخص&zwnj;های ثابت فضایی - کالبدی، عملکردی، ارتباطی و هویتی مقایسه شده&zwnj;اند. نوآوری مقاله در ترکیب خوانش مورفولوژیک نقشه&zwnj;ها با تحلیل میان&zwnj;دوره&zwnj;ای نقش بازار است؛ رویکردی که امکان تبیین نظری بازار را به&zwnj;مثابه «زیرساخت تاریخی فعال» در مرکز شهر فراهم می&zwnj;کند. یافته&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد که بازار تهران در شهر سنتی، محور پیونددهنده عملکردهای اقتصادی، مذهبی، اجتماعی و حکومتی و از ارکان اصلی استخوان&zwnj;بندی شهر بوده است. با خیابان&zwnj;کشی&zwnj;های دوره پهلوی، گسترش شهر و انتقال بخشی از مرکزیت&zwnj;های اداری و اقتصادی، نقش بازار در سازمان&zwnj;دهی کل شهر کاهش یافت؛ بااین&zwnj;حال، ظرفیت آن در حفظ هویت تاریخی، تمرکز فعالیت اقتصادی و پشتیبانی از بازآفرینی مرکز تاریخی تهران استمرار دارد. بر این اساس، مقاله بازار بزرگ تهران را نه به&zwnj;عنوان عنصری صرفاً تاریخی، بلکه به&zwnj;مثابه سرمایه&zwnj;ای فضایی، اقتصادی و هویتی برای بازآفرینی مرکز شهر معاصر تبیین می&zwnj;کند.

http://iic.ihss.ac.ir/fa/Article/Download/54143