نقش زنان در تحول سازماندهی فضایی خانه‌های ایرانی از اواخر قاجار تا پهلوی اول
محورهای موضوعی : مطالعات محله در شهرهای ایرانی اسلامیشکیبا عزیزی 1 , ملیحه جاویدمهر 2 *
1 - دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران
2 - استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، گروه معماری، دانشگاه صنعتی شاهرود، ایران
کلید واژه: زنان, شیوه زندگی, قاجار, پهلوی اول, تاریخی - تفسیری, خانه‌های اعیانی,
چکیده مقاله :
خانه بازتابی از فرهنگ، سبک زندگی، ارزش‌ها و عادت‌های ساکنانشان هستند و شرایط اجتماعی در هر دوره تاریخی بر شکل‌گیری آن‌ها تأثیر بسزایی داشته است. در این میان، موقعیت اجتماعی و سبک زندگی زنان، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کلیدی، می‌تواند در سازماندهی فضایی خانه‌ها بازتاب یابد؛ موضوعی که کمتر به‌صورت مستقیم در پژوهش‌های معماری موردتوجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر رابطه میان دگرگونی‌های نقش و جایگاه اجتماعی و شیوه زندگی زنان و سازماندهی فضایی خانه‌های اعیانی منتخب را در فاصله زمانی اواخر قاجار تا پهلوی اول بررسی می‌کند. درراستای هدف پژوهش، دو پرسش کلیدی مطرح شده است: (۱) تحولات نقش و جایگاه اجتماعی و شیوه زندگی زنان در اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی اول چگونه در سازماندهی فضایی خانه‌های اعیانی منتخب بازتاب یافته است؟ (۲) این بازتاب در مؤلفه‌های کالبدی و فضایی خانه‌های اعیانی منتخب در شهرها و مناطق موردمطالعه چه تفاوت‌ها و الگوهای متمایزی نشان می‌دهد و چه عواملی در شکل‌گیری این تفاوت‌ها مؤثر بوده‌اند؟ روش تحقیق تاریخی - تفسیری است و داده‌ها ازطریق مطالعه منابع تاریخی، اسناد و مدارک معماری و تحلیل نمونه‌های مستند خانه‌های متعلق به این دو دوره گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نمونه‌های بررسی‌شده، تحولات نقش و جایگاه اجتماعی و شیوه زندگی زنان با تغییراتی در سلسله‌مراتب ورودی، میزان درون‌گرایی، عرصه‌های جنسیتی و جایگاه مطبخ همراه بوده است. بااین‌حال، این تغییرات در شهرها و مناطق مختلف هم‌زمان و یکسان نبوده و در تعامل با عواملی چون اقلیم، شیوه معیشت، طبقه اجتماعی و روندهای نوسازی شکل‌گرفته‌اند.
Houses are reflections of their inhabitants’ culture, lifestyles, values, and everyday practices, and their formation is profoundly influenced by the social conditions of each historical period. Among the key factors shaping domestic space, women’s social status and lifestyles may be reflected in the spatial organization of houses, an aspect that has received relatively little direct attention in architectural research. This study examines the relationship between transformations in women’s social roles, status, and lifestyles and the spatial organization of selected elite houses from the late Qajar period to the First Pahlavi period. To address this aim, two key research questions are posed: (1) How were transformations in women’s social roles, status, and lifestyles during the late Qajar and First Pahlavi periods reflected in the spatial organization of selected elite houses? (2) How did these reflections manifest in the physical and spatial characteristics of elite houses across the cities and regions under study, what distinctive differences and patterns can be identified, and which factors contributed to their formation? The research adopts a historical-interpretive approach. Data were collected through the examination of historical sources, architectural documents and records, and the analysis of documented examples of houses dating from the two periods. The findings indicate that, in the cases examined, changes in women’s social roles, status, and lifestyles were accompanied by transformations in entrance hierarchies, degrees of introversion, gendered spatial domains, and the location and status of the kitchen. However, these transformations did not occur uniformly or simultaneously across different cities and regions; rather, they emerged through interactions with factors such as climate, modes of livelihood, social class, and processes of modernization.
آکوچکیان، زهرا؛ یزدان‌فر، سیدعباس و صحراگرد منفرد، ندا سادات. (1402). سیر تطور سازماندهی فضایی مسکن براساس جایگاه اجتماعی زنان (قیاس تطبیقی مسکن ایرانی و اروپایی). باغ نظر، 20(124)، 82-67. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.374906.5303
ارمغان، مریم؛ سلطانزاده، حسین و ایرانی بهبهانی، هما. (1394). بازتعریفِ نقشِ زن در خانواده و تأثیر آن بر تزییناتِ نقاشی و ساختارِ خانه‌های اعیانی تهران در دورة قاجار. باغ نظر، 12(34)، 24-11.
امیرزاده دانا، الناز و ارمغان، مریم. (1402). بازنمایی فضای شهر و معماری در خاطرات زنان قاجار. پژوهش‌نامه زنان، 14(45)، 27-1. https://www.doi.org/10.30465/ws.2024.42785.3666
بیتی، حامد؛ آریان، جاوید و آقازاده، داود. (1402). بازتاب تغییر ذهنیت عامه نسبت به زن در سازمان فضایی مسکنِ معاصر. پژوهش‌نامه زنان، 14(44)، 68-19. https://www.doi.org/10.30465/ws.2023.43630.3739
پروردی‌نژاد، سمیرا؛ حمزه نژاد، مهدی؛ دهقان، نرگس و کیان ارثی، منصوره. (1400). مطالعه تطبیقی تأثیر فرهنگ و اقلیم در شکل‌گیری خانه‌های قاجاریه دو بوم فرهنگ شیراز و کاشان. اندیشه معماری، 5(10)، 201-82. https://dx.doi.org/10.30479/at.2020.10953.1230
پ‍ی‍رن‍ی‍ا، م‍ح‍م‍دک‍ری‍م؛ و م‍ع‍م‍اری‍ان، غ‍لام‍ح‍س‍ی‍ن. (1397). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تهران: گلجام.
ترابی فارسانی، سهیلا. (1395). زن و تحول گفتمان از خلال نشریه های زنان (از مشروطه تا پهلوی). تاریخ اسلام ایران، 30(120)، 92-69.
تولایی، فاطمه. (1394). طراحی داخلی سرای سالمندان در خانه پروفسور عدل. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشکده معماری و شهرسازی. دانشگاه هنر.
حاتمی، فرشاد؛ منصوری، بهروز؛ مختاباد امرئی، سیدمصطفی و زارع، لیلا. (1402). بررسی سیر تحول چیدمان فضا در خانه‌های دورۀ قاجار و پهلوی اول (مطالعۀ موردی: شهر تهران). مطالعات میان‌رشته‌ای معماری ایران، 2(4)، 52-31. https://doi.org/10.22133/isia.2024.418626.1060
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1375). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر اول: خانه‌های کاشان. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1377). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر چهارم: خانه‌های اصفهان. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1383). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر چهاردهم: خانه‌های یزد. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حق‌جو، امیر؛ سلطانزاده، حسین؛ تهرانی، فرهاد و آیوازیان، سیمون. (1397). سیر تحول اندام های اصلی خانه‌های تبریز از دوره قاجار تا اواخر دوره پهلوی دوم. صفه، 29(3)، 140-121. https://doi.org/10.29252/soffeh.29.3.121
رفعتی‌پناه مهرآبادی، مهدی. (1402). زن ایده‌آل ازمنظر نشریۀ شکوفه (بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در دوران پیشامشروطه و پس از آن). تاریخ ایران، 2(35)، 68-45. https://www.doi.org/10.48308/irhj.2024.104260
شیانی، ملیحه و زارع، حنان. (1401). زن و توسعه: وضعیت زنانِ ایران در دوره قاجار، پهلوی اول و دوم. مطالعات جامعه شناختی (نامه علوم اجتماعی سابق)، 29(2)، 78-49. https://doi.org/10.22059/jsr.2023.91519
شیخ‌اکبری، نوشین؛ سهیلی، مال‌الدین و ارمغان، مریم. (1400). تثیر سبک زندگی نوگرا بر چگونگی محرمیت در خانه‌های برونگرای دوره پهلوی اول، شهر تهران. معماری و شهرسازی آرمان شهر، ۱۴(۳۷)، 98-79. https://doi.org/10.22034/aaud.2019.187439.1893
صالحی‌نیا، مجید و رجبعلی، حسن. (1403). ترادیسی معماری خانه‌های تاریخی شهر گرگان از دوره قاجاریه به پهلوی اول. مطالعات شهر ایرانی - اسلامی، 56(56)، 45-21.
طوفان، سحر. (1390). بررسی رابطه مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران. زن و مطالعات خانواده، 5(14)، 142-119.
عاملی رضایی، مریم؛ مهرآیین، مصطفی؛ ایشانی، طاهره و افکار امیریون، پریسا. (1400). تحلیل گفتمان خاطرات زنان عصر مشروطه و پهلوی. ادبیات پارسی معاصر، 11(2)، 72-41.
علی‌اکبری، پریا؛ عزیزی، شادی و دهباشی شریف، مزین. (1402). سیر تحول فضاهای میانی در خانه‌های عصر قاجار و پهلوی اول برمبنای تغییرات ارزشی. معماری و شهرسازی ایران، ۶(۱۱)، 365-345. https://doi.org/10.30475/isau.2023.324828.1851
کاکایی، فاطمه و مضطرزاده، حامد. (1400). تبیین سیر تحول درون‌گرایی در ساختار ورودی خانه‌های ایران در دوره قاجار و دوره پهلوی اول (مطالعه‌موردی: شهر شیراز). معماری اقلیم گرم و خشک، 9(13)، 194-175. https://doi.org/10.29252/ahdc.2021.15612.1462
کامی‌شیرازی، سیده‌مهسا؛ سلطانزاده، حسین و حبیب، فرح. (1397). تأثیر سبک زندگی در سازمان فضایی معماری مسکونی در ایران (نمونه مورد مطالعه: آشپزخانه حدفاصل سال‌های 1304 تا 1357 ﻫ.ش). پژوهش‌نامه زنان، 9(24)، 70-33.
کریم‌زاده، سحر؛ پاکدل‌فرد، محمدرضا؛ مطیعی، بابک و درسخوان، رسول. (1403). واکاوی تأثیر سبک زندگی بر سازمان فضایی خانه‌های معاصر ایران (نمونۀ موردی: فضای نشیمن در خانه‌های دورة پهلوی ارومیه). باغ نظر، 21(140)، 78-61. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.466500.5632
کوتی، جواهر؛ صابرنژاد، ژاله و متین، مهرداد. (1402). استفاده از روش چیدمان فضا در سلسله‌مراتب ورودی خانه‌های تهران اواخر قاجار و پهلوی اول با تأکید برمحرمیت. باغ نظر، 20(123)، 42-31. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.352847.5232
کوتی، جواهر؛ صابرنژاد، ژاله و متین، مهرداد. (1403). بررسی ساختار فضایی خانه‌های تهران اواخر قاجار و پهلوی اول با معیارهای الگوی خانۀ ایرانی با تکیه بر سلسله‌مراتب دسترسی. باغ نظر، 21(133)، 56-43. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.403828.5404
محمدزاده، سودابه؛ سلطانزاده، حسین و دباغ، امیرمسعود. (1400). تاثیر خصوصیات فرهنگی بر چگونگی استقرار مطبخ در خانه‌های قاجاری خرم‌آباد و اردبیل. مطالعات هنر اسلامی، 18(44)، 461-445.
محمدزاده، سودابه؛ سلطانزاده، حسین و دباغ، امیرمسعود. (1401). بازتاب جنسیت و سبک زندگی در خانه‌های دوره قاجار اردبیل. مطالعات هنر اسلامی، 19(47)، 545-524.
محمدزاده، سودابه؛ سلطان زاده، حسین؛ و دباغ، امیرمسعود. (1402). تبیین نقش جنسیت و فرهنگ معیشتی در ساختار شکل گیری پلان های خانه‌های قاجاری (نمونه موردی خانه‌های قاجاری خرم آباد). مطالعات هنر اسلامی، 20(50)، 699-685.
مهری، سودابه؛ سهیلی، جمال الدین و ذبیحی، حسین. (1400). تاثیر سبک زندگی بر تفکیک عرصه های عمومی از عرصه های خصوصی مورداستفاده زنان در خانه‌های اشرافی قاجار در مازندران. پژوهش‌نامه زنان، 12(38)، 295-261.
نجاریان، هما. (1394). نقش و جایگاه زن در معماری ایرانی ( با نگاه ویژه به معماری خانه در دوره قاجار) نمونه‌های موردی: خانه‌های شهر کاشان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. گروه هنر و معماری. دانشکده هنر و معماری.دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
ورمقانی، حسنا؛ سلطانزاده، حسین و دهباشی شریف، مزین. (1394). رابطة جنسیت و فضا در عرصه‌های خصوصی و عمومی دورة قاجار. باغ نظر، 12(37)، 40-29.
ورمقانی، حسنا و سلطانزاده، حسین. (1397). نقش جنسیت و فرهنگ معیشتی در شکل‌گیری خانه (مقایسه خانه‌های قاجاری گیلان و بوشهر). معماری و شهرسازی آرمان شهر، ۱۱(۲۳)، 134-123.
هادی‌پور مرادی، مژگان؛ ناری قمی، مسعود؛ رهروی پوده، ساناز و قاسمی سیچانی، مریم. (1402). تأثیرات شیوۀ زندگی زنان قوم لر بر تعریف عرصه‌های خصوصی و جمعی در خانه‌های تاریخی - قاجاری خرم‌آباد. مطالعات معماری ایران، 12(24)، 107-77. https://doi.org/10.22052/jias.2024.253044.1208
یزدان‌فر، عباس و فاریابی، فهیم. (1399). تاثیر شیوه زندگی بر سازمان فضایی خانه (مطالعه موردی:شهرستان کرمان). معماری اقلیم گرم و خشک، 8(12)، 221-197. https://doi.org/10.29252/ahdc.2021.14049.1352
Borden, Iain; Penner, Barbara; & Rendell, Jane (eds.). (2002). Gender Space Architecture: An Interdisciplinary Introduction. Routledge.
Formolly, Aimal & Saraei, Mohammad Hossain. (2024). Socio-cultural transformations in modernity and household patterns: a study on local traditions housing and the impact and evolution of vernacular architecture in Yazd, Iran. City, Territory and Architecture, 11(1), 15. https://doi.org/10.1186/s40410-024-00236-6
Kakad, Krishna. (2000). Gender, Culture, and Architecture in Ahmedabad and Berlin. Gender, Technology and Development, 4(2), 201–223. https://doi.org/10.1177/097185240000400202
Lakshmanan, Ramalakshmi; Anbu, Madhumathi; & Noguchi, Masa. (2023). Analysis of Design Agents for Mediation of Gender Inclusivity in Domestic Space: A Case Study of Chettinad Vernacular Architecture. Sustainability, 15(4), 3643. https://doi.org/10.3390/su15043643
Sadoughianzadeh, Minoosh. (2013). Gender Structure and Spatial Organization: Iranian Traditional Spaces. Sage Open, 3(4). https://doi.org/10.1177/2158244013511258