تحول منطق تولید فضا در شهر: از پیوند زیست‌جمعی تا منطق شبکه‌ای و بازاندیشی مدنیت انسانی
محورهای موضوعی : شهرسازی اسلامی
حسنی السادات شمس دولت‌آبادی
1
*
1 - استادیار، گروه معماری، دانشکده هنرو معماری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
کلید واژه: مدنیت, منطق تولید فضا, شهر پیشامدرن, شهر فناورانه, زیست‌جهان,
چکیده مقاله :
شهر در طول تاریخ نه تنها به‌عنوان مجموعه‌ای از فضاهای ساخته‌شده، بلکه به‌مثابه بازتابی از شیوه‌های زیستن، نظام‌های معرفتی و منطق‌های مسلط قدرت و فناوری شکل گرفته است. در شهرهای پیشامدرن، فضا در پیوندی ارگانیک با معنا، آیین و اجتماع قرار داشت و مدنیت بر پایه حضور، حافظه جمعی و روابط چهره‌به‌چهره بازتولید می‌شد. همراه ظهور مدرنیته و انقلاب صنعتی، این پیوند از بین رفت و شهر در چارچوب عقلانیت ابزاری، برنامه‌ریزی کارکردگرا و کالایی‌شدن فضا بازتعریف شد. هرچند این تحول، توسعه زیرساخت‌ها و کارایی شهری را به همراه داشت، اما به ضعیف‌شدن زیست‌جهان انسانی و بحران مدنیت انجامید.
در دهه‌های اخیر، گسترش فناوری‌های دیجیتال، داده‌محوری و شبکه‌ای‌شدن روابط، شهر را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. در این مرحله فضاهای فیزیکی و مجازی درهم‌تنیده شده و منطق «شبکه‌ای» جایگزین الگوهای قبل شده است. وضعیت مذکور، در عین ایجاد ظرفیت‌هایی نو برای مشارکت، دسترسی و بازاندیشی در سازمان فضایی، خطر ایجاد مجدد نابرابری، نظارت و حذف اجتماعی را در قالب فناورانه در پی دارد.
پژوهش با اتکا به تحلیل اسنادی و سنتز نظری متون کلاسیک و معاصر، چارچوبی مفهومی برای تحول منطق تولید فضا از شهر پیشامدرن تا شهر فناورانه معاصر فراهم می‌کند. با تلفیق نظریه‌های لوفور، وبر، زیمل، ممفورد، هاروی، کاستلز و رویکردهای معاصر زیست‌شهری، مدلی مفهومی سه‌سطحی شامل منطق «پیوند»، «گسست» و «شبکه‌ای» ارائه می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که احیای مدنیت انسانی در عصر فناوری نه در نفی تکنولوژی و نه در پذیرش بی‌چون‌وچرای آن، بلکه در هدایت انتقادی فناوری و بازپیوند میان فضا، اجتماع و معنا امکان‌پذیر است. این چارچوب قادر است مبنایی نظری برای مطالعات تجربی، سیاست‌گذاری شهری و ارزیابی انتقادی گفتمان شهر هوشمند فراهم کند.
Throughout history, the city has evolved not merely as a collection of built environments but as a reflection of lived experiences, epistemic systems, and the prevailing logic of power and technology. In pre-modern cities, space maintained an organic nexus with meaning, ritual, and community, where urbanity (civitas) was reproduced through presence, collective memory, and face-to-face interactions. The advent of modernity and the Industrial Revolution fractured this linkage, redefining the city within the frameworks of instrumental rationality, functionalist planning, and the commodification of space. While this transformation yielded advancements in infrastructure and urban efficiency, it simultaneously precipitated the erosion of the human lifeworld and a crisis of urbanity.
In recent decades, the proliferation of digital technologies, data-driven governance, and the networking of social relations have propelled the city into a new phase. Here, physical and virtual spaces are inextricably intertwined, and a “network logic” has superseded antecedent paradigms. While this condition offers nascent capacities for participation, accessibility, and the reimagining of spatial organization, it concurrently engenders the risk of reproducing inequality, surveillance, and social exclusion through technocratic modalities.
Drawing upon documentary analysis and a theoretical synthesis of both classical and contemporary texts, this research constructs a conceptual framework for the evolution of the logic of spatial production—from the pre-modern city to the contemporary technological city. By integrating theories from Lefebvre, Weber, Simmel, Mumford, Harvey, and Castells with contemporary approaches to urban living, a tripartite conceptual model—encompassing the logics of “nexus,” “disjunction,” and “networking”—is proposed. The findings demonstrate that the restoration of human urbanity in the technological age lies neither in the negation of technology nor in its uncritical acceptance, but in the critical appropriation of technology to re-establish the linkage between space, society, and meaning. This framework establishes a theoretical foundation for empirical studies, urban policy-making, and a critical evaluation of the “smart city” discourse.
بحرینی، حسین. (1382). تحلیل فضاهای شهری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
پاکزاد، جهانشاه. (1385). راهنمای طراحی فضاهای شهری در ایران. تهران: انتشارات وزارت مسکن و شهرسازی.
حبیبی، محسن. (1385). از شار تا شهر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حجاریان، احمد. (۱۴۰۴). تحلیل رابطه فضایی شهر هوشمند و زیست‌پذیری شهرها (مطالعه موردی: محلات اصفهان)، جغرافیا و پایداری محیط، ۱۵(1)،114-97. https://doi.org/10.22126/ges.2025.11462.2807
شهریاری، شورا؛ حیدری، اکبر؛ صفرعلی‌زاده، اسماعیل؛ حسین‌زاده، رباب؛ و شریف‌زاده، ابرهیم. (۱۴۰۲). تحلیل ظرفیت‌ها و سناریوهای فراروی زیست‌پذیری شهری در سقز و فضاهای پیرامونی آن با رویکرد عدالت فضایی، تکنولوژی در کارآفرینی و مدیریت استراتژیک، ۲(1)، 96-81. https://doi.org/10.61838/kman.jtesm.2.1.8
شمس‌دولت‌آبادی، حسنی. سادات و و ربانی، طاها. (۱۴۰۴). واکاوی موانع نهادینه‌سازی حکمروایی شهری یکپارچه کلان‌شهر تهران، جغرافیا و روابط انسانی، ۸(3)، 98-81. https://doi.org/10.22034/gahr.2025.540316.2562
صفرزاده، علی؛ بازایی، قاسمعلی و و فقیهی، مهدی. (۱۴۰۲). مدل‌سازی عوامل فنی مؤثر بر پیاده‌سازی طرح‌های شهر هوشمند با استفاده از رویکرد مدل‌سازی تفسیری ساختاری، اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، ۴(2)، 208-192.
فلامکی، منصور. (1384). ریشه‌ها و گرایش‌های نظری معماری. تهران: انتشارات فضا.
کاستلز، مانوئل. (1380). عصر اطلاعات: ظهور جامعه شبکه‌ای (جلد 1) (ترجمه احد عقیلیان و افشین خاکباز و علی پایا). تهران: نشر طرح نو.
لوفور، هانری. (1390). تولید فضا (ترجمه محمدمهدی جعفری). تهران: مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
مارکس، کارل. (1370). سرمایه: نقد اقتصاد سیاسی (جلد ۱) (ترجمه، م. ح. همایون). تهران: انتشارات آگاه.
ممفورد، لوئیس. (1397). شهر در بستر تاریخ (ترجمه احمد عظیمی‌بلوریان). تهران: نشر رسا.
نوربرگ-شولتز، کریستین. (1394). روح مکان (ترجمه محمدرضا شیرازی). تهران: نشر رخداد نو.
وبر، ماکس. (1394). شهر در گذر زمان (ترجمه شیوا کاویانی،. تهران: شرکت سهامی انتشار.
هاروی، دیویو. (1403). از حق به شهر تا شهرهای شورشی (ترجمه خسرو کلانتری و پرویز صداقت). تهران: انتشارات آگاه.
Ahmadzai, P. (2025). Divergent and convergent thinking processes in smart cities: A systematic review of human-centered design practices. Cities, 159, 105744. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.105744
Anguelovski, I., Connolly, J. J. T., Masip, L., & Pearsall, H. (2018). Assessing green gentrification in historically disenfranchised neighborhoods: A longitudinal and spatial analysis of Barcelona. Urban Geography, 39(3), 458–491. https://doi.org/10.1080/02723638.2017.1349987
Baudrillard, J. (1983). Simulations (P. Foss, P. Beitchman, & P. Patton, Trans.). Semiotext(e).
Beatley, T. (2011). Biophilic cities: Integrating nature into urban design and planning. Island Press. https://doi.org/10.5822/978-1-59726-986-5
Bibri, S. E. (2021). A critical review of the smart city in relation to citizen adoption towards sustainable smart living. Habitat International, 108, 102312. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2021.102312
Bollano, S. (2025). A systematic study on the integration of smart city technologies in urban planning and governance in Europe. European Journal of Technology, 9(1), 1–34. https://doi.org/10.47672/ejt.2680
Brenner, N. (2013). Theses on urbanization. Public Culture, 25(1), 85–114. https://doi.org/10.1215/08992363-1890477
Brenner, N., & Theodore, N. (2005). Neoliberalism and the urban condition. City, 9(1), 101–107. https://doi.org/10.1080/13604810500092106
Castells, M. (2000). The rise of the network society (2nd ed.). Blackwell.
Ehrenfeucht, R., & Loukaitou-Sideris, A. (2009). Sidewalks: Conflict and negotiation over public space. MIT Press.
Gehl, J. (2010). Cities for people. Island Press.
Graham, S., & Marvin, S. (2001). Splintering urbanism: Networked infrastructures, technological mobilities and the urban condition. Routledge.
Habermas, J. (1984). The theory of communicative action (Vol. 1). Beacon Press.
Han, H., & Kim, M. J. (2021). A critical review of the smart city in relation to citizen adoption towards sustainable smart living. Habitat International, 108, 102312. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2021.102312
Harvey, D. (2008). The right to the city. New Left Review, 53, 23–40.
Harvey, D. (2012). Rebel cities: From the right to the city to the urban revolution. Verso.
Jameson, F. (1991). Postmodernism, or, the cultural logic of late capitalism. Duke University Press.
Kitchin, R. (2014). The data revolution: Big data, open data, data infrastructures and their consequences. Sage.
Kitchin, R. (2017). Thinking critically about and researching algorithms. Information, Communication & Society, 20(1), 14–29. https://doi.org/10.1080/1369118X.2016.1154087
Kostof, S. (1991). The city shaped: Urban patterns and meanings through history. Bulfinch Press.
Le Corbusier. (1967). The radiant city: Elements of a doctrine of urbanism to be used as the basis of our machine-age civilization (P. Knight, E. Levieux, & D. Coltman, Trans.). Orion Press.
Mueller, N., Rojas-Rueda, D., Khreis, H., Cirach, M., Andrés, D., Ballester, J., Bartoll, X., Daher, C., Deluca, A., Echave, C., Milà, C., Márquez, S., Palou, J., Pérez, K., Tonne, C., Stevenson, M., Rueda, S., & Nieuwenhuijsen, M. J. (2020). Changing the urban design of cities for health: The superblock model. Environment International, 134, 105132. https://doi.org/10.1016/j.envint.2019.105132
Mumford, L. (1961). The city in history: Its origins, its transformations, and its prospects. Harcourt Brace.
Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli.
Pallasmaa, J. (2012). The eyes of the skin: Architecture and the senses (3rd ed.). Wiley.
Roberts, D. (2019, June 18). Superblocks: Barcelona’s plan to free itself from cars. Kleinman Center for Energy Policy, University of Pennsylvania.
Rykwert, J. (1988). The idea of a town: The anthropology of urban form in Rome, Italy and the ancient world. MIT Press.
Sassen, S. (2001). The global city: New York, London, Tokyo (2nd ed.). Princeton University Press.
Sennett, R. (2018). Building and dwelling: Ethics for the city. Farrar, Straus and Giroux.
Simmel, G. (1950). The metropolis and mental life. In K. H. Wolff (Ed.), The sociology of Georg Simmel (pp. 409–424). Free Press. (Original work published 1903).
Smith, N. (1996). The new urban frontier: Gentrification and the revanchist city. Routledge.
UN-Habitat. (2024). World smart cities outlook 2024. United Nations Human Settlements Programme.
Virilio, P. (2006). Speed and politics (M. Polizzotti, Trans.). Semiotext(e).
Weber, M. (1958). The city. Free Press. (Original work published 1921).
Wilson, M. O. (2020). Race and modern architecture: A critical history from the Enlightenment to the present. University of Pittsburgh Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv11cwbg7
Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.