بررسی تطبیقی ساختار کالبدی-فضایی باغ قدمگاه نیشابور و تاج‌محل دهلی‌نو نگاهی به مفهوم باغ‌مزار و کارکردهای آن
محورهای موضوعی : بافت تاریخی شهرهای تاریخی ایران
هادی سلطانی‌فرد
1
*
,
غزاله رفیعی
2
1 - دانشیار دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، خراسان رضوی، ایران
2 - اسنادیار پژوهشی دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، خراسان رضوی، ایران
کلید واژه: باغ مزار, باغ ایرانی, قدمگاه, تاج محل, مطالعه تطبیقی,
چکیده مقاله :
باغ‌مزار یکی از گونه‌های مهم باغ ایرانی - اسلامی است که در آن باغ، معماری، طبیعت و مفاهیم دینی و معنایی در قالب یک نظام فضایی و یادمانی به یکدیگر پیوند می‌یابند. باوجود مطالعات متعدد درباره باغ ایرانی و باغ‌مزارهای شاخص، مقایسه چندبعدی این‌گونه با نمونه‌های خارج از جغرافیای ایران، به‌ویژه در بستر باغ‌سازی گورکانی، کمتر موردتوجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی باغ‌مزار قدمگاه نیشابور و مجموعه تاج‌محل در آگرا و شناسایی شباهت‌ها، تفاوت‌ها و الگوهای تداوم و تغییر در این دو نمونه انجام شده است. پژوهش ازنظر هدف کاربردی و ازنظر رویکرد، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است. داده‌ها با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای، اسناد تاریخی، نقشه‌ها، تصاویر و بررسی میدانی باغ قدمگاه گردآوری و در قالب چهار محور ساختار کالبدی - فضایی، نظام آب و آبیاری، نظام کاشت و جزئیات فضایی و تزئینات تحلیل و مقایسه شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که دو مجموعه در محوریت، سلسله‌مراتب فضایی، پیوند باغ و آرامگاه، نظم هندسی و حضور معنادار عناصر طبیعی و معماری اشتراک دارند؛ بااین‌حال، نحوه تحقق این اصول تحت‌تأثیر بستر توپوگرافیک، شرایط محیطی، مقیاس و روند شکل‌گیری تاریخی متفاوت است. در قدمگاه، توپوگرافی در سازمان فضایی، حرکت آب و نقش عملکردی کاشت تأثیر بیشتری دارد، درحالی‌که در تاج‌محل، هندسه محوری، تختگاه، قاب‌بندی بصری، کنترل کاشت و گستره تزئینات برجسته‌تر است. براین‌اساس، تداوم سنت باغ‌مزار در تاج‌محل را می‌توان نه در بازتولید عین‌به‌عین فرم ایرانی، بلکه در حفظ برخی اصول سازمان‌دهنده و بازتنظیم و بازتفسیر آن‌ها متناسب با بستر گورکانی هند مشاهده کرد.
The garden-tomb is an important typology of the Persian-Islamic garden, in which garden design, architecture, nature, and religious and symbolic meanings are integrated into a spatial and commemorative system. Despite numerous studies on Persian gardens and prominent garden-tombs, multidimensional comparisons of this typology with examples beyond the geographical boundaries of Iran, particularly within the context of Mughal garden design, have received relatively little attention. This study aims to conduct a comparative analysis of the Qadamgah Garden-Tomb in Neyshabur and the Taj Mahal complex in Agra, identifying their similarities, differences, and patterns of continuity and transformation. In terms of purpose, the research is applied, while its methodological approach is descriptive-analytical and comparative. Data were collected through library research, historical documents, maps, visual materials, and field observations of Qadamgah Garden, and were analyzed and compared across four dimensions: physical and spatial structure, water and irrigation systems, planting systems, and spatial details and ornamentation. The findings reveal that the two complexes share several characteristics, including the centrality of the tomb, spatial hierarchy, the integration of garden and tomb, geometric order, and the meaningful presence of natural and architectural elements. However, the ways in which these principles are realized differ according to topographic context, environmental conditions, scale, and historical development. At Qadamgah, topography plays a more significant role in spatial organization, water movement, and the functional role of planting. At the Taj Mahal, by contrast, axial geometry, elevated platforms, visual framing, controlled planting, and the extensive use of ornamentation are more prominent. Accordingly, the continuity of the garden-tomb tradition at the Taj Mahal can be understood not as an exact reproduction of Persian forms, but rather as the preservation of certain underlying organizational principles and their adaptation and reinterpretation in response to the Mughal Indian context.
آکوچکیان، زهرا؛ یزدان‌فر، سیدعباس و صحراگرد منفرد، ندا سادات. (1402). سیر تطور سازماندهی فضایی مسکن براساس جایگاه اجتماعی زنان (قیاس تطبیقی مسکن ایرانی و اروپایی). باغ نظر، 20(124)، 82-67. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.374906.5303
ارمغان، مریم؛ سلطانزاده، حسین و ایرانی بهبهانی، هما. (1394). بازتعریفِ نقشِ زن در خانواده و تأثیر آن بر تزییناتِ نقاشی و ساختارِ خانه‌های اعیانی تهران در دورة قاجار. باغ نظر، 12(34)، 24-11.
امیرزاده دانا، الناز و ارمغان، مریم. (1402). بازنمایی فضای شهر و معماری در خاطرات زنان قاجار. پژوهش‌نامه زنان، 14(45)، 27-1. https://www.doi.org/10.30465/ws.2024.42785.3666
بیتی، حامد؛ آریان، جاوید و آقازاده، داود. (1402). بازتاب تغییر ذهنیت عامه نسبت به زن در سازمان فضایی مسکنِ معاصر. پژوهش‌نامه زنان، 14(44)، 68-19. https://www.doi.org/10.30465/ws.2023.43630.3739
پروردی‌نژاد، سمیرا؛ حمزه نژاد، مهدی؛ دهقان، نرگس و کیان ارثی، منصوره. (1400). مطالعه تطبیقی تأثیر فرهنگ و اقلیم در شکل‌گیری خانه‌های قاجاریه دو بوم فرهنگ شیراز و کاشان. اندیشه معماری، 5(10)، 201-82. https://dx.doi.org/10.30479/at.2020.10953.1230
پ‍ی‍رن‍ی‍ا، م‍ح‍م‍دک‍ری‍م؛ و م‍ع‍م‍اری‍ان، غ‍لام‍ح‍س‍ی‍ن. (1397). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تهران: گلجام.
ترابی فارسانی، سهیلا. (1395). زن و تحول گفتمان از خلال نشریه های زنان (از مشروطه تا پهلوی). تاریخ اسلام ایران، 30(120)، 92-69.
تولایی، فاطمه. (1394). طراحی داخلی سرای سالمندان در خانه پروفسور عدل. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشکده معماری و شهرسازی. دانشگاه هنر.
حاتمی، فرشاد؛ منصوری، بهروز؛ مختاباد امرئی، سیدمصطفی و زارع، لیلا. (1402). بررسی سیر تحول چیدمان فضا در خانه‌های دورۀ قاجار و پهلوی اول (مطالعۀ موردی: شهر تهران). مطالعات میان‌رشته‌ای معماری ایران، 2(4)، 52-31. https://doi.org/10.22133/isia.2024.418626.1060
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1375). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر اول: خانه‌های کاشان. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1377). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر چهارم: خانه‌های اصفهان. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1383). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر چهاردهم: خانه‌های یزد. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حق‌جو، امیر؛ سلطانزاده، حسین؛ تهرانی، فرهاد و آیوازیان، سیمون. (1397). سیر تحول اندام های اصلی خانه‌های تبریز از دوره قاجار تا اواخر دوره پهلوی دوم. صفه، 29(3)، 140-121. https://doi.org/10.29252/soffeh.29.3.121
رفعتی‌پناه مهرآبادی، مهدی. (1402). زن ایده‌آل ازمنظر نشریۀ شکوفه (بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در دوران پیشامشروطه و پس از آن). تاریخ ایران، 2(35)، 68-45. https://www.doi.org/10.48308/irhj.2024.104260
شیانی، ملیحه و زارع، حنان. (1401). زن و توسعه: وضعیت زنانِ ایران در دوره قاجار، پهلوی اول و دوم. مطالعات جامعه شناختی (نامه علوم اجتماعی سابق)، 29(2)، 78-49. https://doi.org/10.22059/jsr.2023.91519
شیخ‌اکبری، نوشین؛ سهیلی، مال‌الدین و ارمغان، مریم. (1400). تثیر سبک زندگی نوگرا بر چگونگی محرمیت در خانه‌های برونگرای دوره پهلوی اول، شهر تهران. معماری و شهرسازی آرمان شهر، ۱۴(۳۷)، 98-79. https://doi.org/10.22034/aaud.2019.187439.1893
صالحی‌نیا، مجید و رجبعلی، حسن. (1403). ترادیسی معماری خانه‌های تاریخی شهر گرگان از دوره قاجاریه به پهلوی اول. مطالعات شهر ایرانی - اسلامی، 56(56)، 45-21.
طوفان، سحر. (1390). بررسی رابطه مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران. زن و مطالعات خانواده، 5(14)، 142-119.
عاملی رضایی، مریم؛ مهرآیین، مصطفی؛ ایشانی، طاهره و افکار امیریون، پریسا. (1400). تحلیل گفتمان خاطرات زنان عصر مشروطه و پهلوی. ادبیات پارسی معاصر، 11(2)، 72-41.
علی‌اکبری، پریا؛ عزیزی، شادی و دهباشی شریف، مزین. (1402). سیر تحول فضاهای میانی در خانه‌های عصر قاجار و پهلوی اول برمبنای تغییرات ارزشی. معماری و شهرسازی ایران، ۶(۱۱)، 365-345. https://doi.org/10.30475/isau.2023.324828.1851
کاکایی، فاطمه و مضطرزاده، حامد. (1400). تبیین سیر تحول درون‌گرایی در ساختار ورودی خانه‌های ایران در دوره قاجار و دوره پهلوی اول (مطالعه‌موردی: شهر شیراز). معماری اقلیم گرم و خشک، 9(13)، 194-175. https://doi.org/10.29252/ahdc.2021.15612.1462
کامی‌شیرازی، سیده‌مهسا؛ سلطانزاده، حسین و حبیب، فرح. (1397). تأثیر سبک زندگی در سازمان فضایی معماری مسکونی در ایران (نمونه مورد مطالعه: آشپزخانه حدفاصل سال‌های 1304 تا 1357 ﻫ.ش). پژوهش‌نامه زنان، 9(24)، 70-33.
کریم‌زاده، سحر؛ پاکدل‌فرد، محمدرضا؛ مطیعی، بابک و درسخوان، رسول. (1403). واکاوی تأثیر سبک زندگی بر سازمان فضایی خانه‌های معاصر ایران (نمونۀ موردی: فضای نشیمن در خانه‌های دورة پهلوی ارومیه). باغ نظر، 21(140)، 78-61. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.466500.5632
کوتی، جواهر؛ صابرنژاد، ژاله و متین، مهرداد. (1402). استفاده از روش چیدمان فضا در سلسله‌مراتب ورودی خانه‌های تهران اواخر قاجار و پهلوی اول با تأکید برمحرمیت. باغ نظر، 20(123)، 42-31. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.352847.5232
کوتی، جواهر؛ صابرنژاد، ژاله و متین، مهرداد. (1403). بررسی ساختار فضایی خانه‌های تهران اواخر قاجار و پهلوی اول با معیارهای الگوی خانۀ ایرانی با تکیه بر سلسله‌مراتب دسترسی. باغ نظر، 21(133)، 56-43. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.403828.5404
محمدزاده، سودابه؛ سلطانزاده، حسین و دباغ، امیرمسعود. (1400). تاثیر خصوصیات فرهنگی بر چگونگی استقرار مطبخ در خانه‌های قاجاری خرم‌آباد و اردبیل. مطالعات هنر اسلامی، 18(44)، 461-445.
محمدزاده، سودابه؛ سلطانزاده، حسین و دباغ، امیرمسعود. (1401). بازتاب جنسیت و سبک زندگی در خانه‌های دوره قاجار اردبیل. مطالعات هنر اسلامی، 19(47)، 545-524.
محمدزاده، سودابه؛ سلطان زاده، حسین؛ و دباغ، امیرمسعود. (1402). تبیین نقش جنسیت و فرهنگ معیشتی در ساختار شکل گیری پلان های خانه‌های قاجاری (نمونه موردی خانه‌های قاجاری خرم آباد). مطالعات هنر اسلامی، 20(50)، 699-685.
مهری، سودابه؛ سهیلی، جمال الدین و ذبیحی، حسین. (1400). تاثیر سبک زندگی بر تفکیک عرصه های عمومی از عرصه های خصوصی مورداستفاده زنان در خانه‌های اشرافی قاجار در مازندران. پژوهش‌نامه زنان، 12(38)، 295-261.
نجاریان، هما. (1394). نقش و جایگاه زن در معماری ایرانی ( با نگاه ویژه به معماری خانه در دوره قاجار) نمونه‌های موردی: خانه‌های شهر کاشان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. گروه هنر و معماری. دانشکده هنر و معماری.دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
ورمقانی، حسنا؛ سلطانزاده، حسین و دهباشی شریف، مزین. (1394). رابطة جنسیت و فضا در عرصه‌های خصوصی و عمومی دورة قاجار. باغ نظر، 12(37)، 40-29.
ورمقانی، حسنا و سلطانزاده، حسین. (1397). نقش جنسیت و فرهنگ معیشتی در شکل‌گیری خانه (مقایسه خانه‌های قاجاری گیلان و بوشهر). معماری و شهرسازی آرمان شهر، ۱۱(۲۳)، 134-123.
هادی‌پور مرادی، مژگان؛ ناری قمی، مسعود؛ رهروی پوده، ساناز و قاسمی سیچانی، مریم. (1402). تأثیرات شیوۀ زندگی زنان قوم لر بر تعریف عرصه‌های خصوصی و جمعی در خانه‌های تاریخی - قاجاری خرم‌آباد. مطالعات معماری ایران، 12(24)، 107-77. https://doi.org/10.22052/jias.2024.253044.1208
یزدان‌فر، عباس و فاریابی، فهیم. (1399). تاثیر شیوه زندگی بر سازمان فضایی خانه (مطالعه موردی:شهرستان کرمان). معماری اقلیم گرم و خشک، 8(12)، 221-197. https://doi.org/10.29252/ahdc.2021.14049.1352
Borden, Iain; Penner, Barbara; & Rendell, Jane (eds.). (2002). Gender Space Architecture: An Interdisciplinary Introduction. Routledge.
Formolly, Aimal & Saraei, Mohammad Hossain. (2024). Socio-cultural transformations in modernity and household patterns: a study on local traditions housing and the impact and evolution of vernacular architecture in Yazd, Iran. City, Territory and Architecture, 11(1), 15. https://doi.org/10.1186/s40410-024-00236-6
Kakad, Krishna. (2000). Gender, Culture, and Architecture in Ahmedabad and Berlin. Gender, Technology and Development, 4(2), 201–223. https://doi.org/10.1177/097185240000400202
Lakshmanan, Ramalakshmi; Anbu, Madhumathi; & Noguchi, Masa. (2023). Analysis of Design Agents for Mediation of Gender Inclusivity in Domestic Space: A Case Study of Chettinad Vernacular Architecture. Sustainability, 15(4), 3643. https://doi.org/10.3390/su15043643
Sadoughianzadeh, Minoosh. (2013). Gender Structure and Spatial Organization: Iranian Traditional Spaces. Sage Open, 3(4). https://doi.org/10.1177/2158244013511258